Patella nedir ve nasıl hareket eder?

Patella, dizin ön bölümünde bulunan ve quadriceps kası ile patellar tendon arasında yer alan sesamoid bir kemiktir.

Diz bükülüp açılırken femurun ön yüzündeki troklear oluk içerisinde hareket eder.

Bu hareket sırasında kemik yapılar, bağlar ve kaslar patellanın ortada kalmasına yardımcı olur.

Medial patellofemoral ligament, yani MPFL, özellikle dizin erken bükülme derecelerinde patellanın dışa doğru kaçmasını sınırlandıran önemli yapılardan biridir.

Troklear oluğun şekli ve patellanın yüksekliği de stabilite üzerinde belirleyicidir.

Patella çıkığı nasıl oluşur?

En sık mekanizma ayak yere sabitken dizin dönmesi ve diz kapağının dışa doğru zorlanmasıdır.

Futbol, basketbol, voleybol ve benzeri sporlarda ani yön değiştirme sırasında çıkık gelişebilir.

Dizin iç tarafından gelen doğrudan darbe de patellayı dışarı doğru itebilir.

Bazı hastalarda belirgin travma olmadan da çıkık oluşabilir.

Bunun nedeni troklear oluğun sığ olması, patellanın yüksek yerleşimli olması, bacağın mekanik özellikleri veya bağ gevşekliği gibi anatomik faktörler olabilir.

Patella çıkığının belirtileri nelerdir?

Akut çıkık sırasında dizin ön bölümünde ani ve şiddetli ağrı görülebilir.

Diz kapağı dış tarafta belirgin şekilde fark edilebilir ve hasta dizini hareket ettirmekte zorlanabilir.

Bazı çıkıklar sağlık kuruluşuna ulaşmadan önce kendiliğinden yerine dönebilir.

Bu durumda diz kapağı normal yerde görünmesine rağmen şişlik, ağrı ve güvensizlik hissi devam edebilir.

Diz içerisinde kanama gelişmesine bağlı hızlı şişlik oluşabilir.

Patella çevresinde hassasiyet ve özellikle iç tarafta MPFL bölgesinde ağrı görülebilir.

Patella çıkığı kendiliğinden yerine gelebilir mi?

Evet.

Bazı patella çıkıkları travmadan hemen sonra dizin düzeltilmesiyle kendiliğinden yerine oturabilir.

Ancak patellanın yerine dönmesi yaralanmanın tamamen düzeldiği anlamına gelmez.

Çıkık sırasında MPFL, eklem kıkırdağı veya kemik yüzeyleri zarar görebilir.

Bu nedenle ilk çıkık sonrasında bile ortopedik değerlendirme ve görüntüleme gerekebilir.

Diz kapağının halen çıkık olduğu durumlarda ise kontrollü redüksiyon işlemi gerekebilir.

İlk patella çıkığı ile tekrarlayan instabilite aynı mıdır?

Hayır.

İlk patella çıkığında daha önce benzer bir olay yaşanmamıştır.

Tekrarlayan patellar instabilitede ise hasta birden fazla çıkık, yarı çıkık veya belirgin dışa kaçma hissi yaşamıştır.

İlk çıkık sonrasında tekrar çıkık riski her hastada aynı değildir.

Troklear displazi, patella alta, genç yaş, bağ gevşekliği ve bazı kemiksel dizilim problemleri tekrar riskini artırabilir.

Bu nedenle özellikle genç hastalarda ilk çıkık sonrasında anatomik risk faktörlerinin değerlendirilmesi önemlidir.

MPFL nedir ve neden önemlidir?

Medial patellofemoral ligament, patellanın iç tarafı ile femur arasında uzanan önemli bir bağdır.

Patellanın dışa doğru yer değiştirmesine karşı temel yumuşak doku stabilizatörlerinden biridir.

Patella dışa çıktığında MPFL sıklıkla gerilir veya yırtılır.

İlk çıkık sonrasında bu bağın belirli ölçüde iyileşmesi mümkün olabilir.

Ancak tekrarlayan çıkıklarda bağ yetersiz hale gelebilir ve patellanın dışa doğru hareketini yeterince kontrol edemeyebilir.

Bu durumda uygun hastalarda MPFL rekonstrüksiyonu gündeme gelebilir.

Troklear displazi nedir?

Troklea, femurun ön tarafında patellanın hareket ettiği oluktur.

Normalde bu oluk patellayı yönlendirecek belirli bir derinliğe sahiptir.

Troklear displazide oluk normalden daha sığ veya düz olabilir.

İleri tiplerde oluk dışbükey bir yapı gösterebilir.

Bu anatomik durum patellanın özellikle dizin ilk bükülme derecelerinde dışarı doğru kaymasını kolaylaştırabilir.

Tekrarlayan patellar instabilitenin önemli risk faktörlerinden biridir.

Patella alta nedir?

Patella alta, diz kapağının normalden daha yukarıda yerleşimli olmasıdır.

Patella yüksek olduğunda diz bükülmeye başladığında troklear oluğa daha geç girer.

Bu süre içerisinde patellanın kemiksel desteği daha azdır ve dışa doğru kaçma riski artabilir.

Patella yüksekliği röntgen veya diğer görüntüleme yöntemleriyle çeşitli ölçüm yöntemleri kullanılarak değerlendirilebilir.

Belirgin patella alta bazı hastalarda cerrahi planlamayı etkileyebilir.

TT-TG mesafesi nedir?

TT-TG, tibial tüberkül ile troklear oluk arasındaki yatay mesafeyi ifade eden radyolojik bir ölçümdür.

Bu değer, patellar tendonun çekiş yönü ile troklear oluğun ilişkisini değerlendirmeye yardımcı olur.

Mesafenin belirgin artmış olması patellayı dışa doğru yönlendiren kuvvetlerin artmasına katkıda bulunabilir.

Ancak TT-TG değeri tek başına ameliyat kararı verdirmez.

Patellanın yüksekliği, troklear anatomi, bacak rotasyonu ve klinik instabiliteyle birlikte değerlendirilmelidir.

Patella çıkığı nasıl teşhis edilir?

Tanı çoğu zaman hastanın travma öyküsü ve fizik muayene ile konabilir.

Patellanın pozisyonu, diz hareketleri, eklem şişliği ve iç taraftaki hassasiyet değerlendirilir.

Röntgen ile patella yerleşimi ve kemik yapıları incelenir.

Çıkık sırasında kopan küçük kemik veya kıkırdak parçaları da röntgende görülebilir.

Manyetik rezonans görüntüleme MPFL, kıkırdak yüzeyleri ve osteokondral yaralanmaların değerlendirilmesinde yararlı olabilir.

Tekrarlayan instabilitede bilgisayarlı tomografi veya MR üzerinden kemiksel risk faktörleri ve dizilim ölçümleri yapılabilir.

Kıkırdak yaralanması olabilir mi?

Evet.

Patella çıkığı sırasında diz kapağı femur oluğundan dışarı çıkarken kıkırdak yüzeyleri birbirine çarpabilir.

Patella veya femur tarafında kıkırdak hasarı gelişebilir.

Bazı durumlarda kıkırdakla birlikte küçük bir kemik parçası koparak eklem içerisinde serbest hale gelebilir.

Bu durum osteokondral yaralanma olarak adlandırılır.

Büyük ve tamire uygun osteokondral parçalar varsa cerrahi tedavi gerekebilir.

Tekrarlayan çıkıklar zaman içerisinde patellofemoral eklem kıkırdağında ek hasara katkıda bulunabilir.

İlk patella çıkığı ameliyatsız tedavi edilebilir mi?

Birçok ilk patella çıkığında ameliyatsız tedavi uygulanabilir.

Akut dönemde ağrı ve şişliğin kontrolü sağlanır.

Belirli süre dizlik kullanılabilir ve hastanın durumuna göre kontrollü yük vermeye başlanabilir.

Diz hareketleri kademeli olarak geri kazanılır.

Quadriceps kası, özellikle patella kontrolünde görev alan kas grupları güçlendirilir.

Kalça çevresi kaslarının ve alt ekstremite kontrolünün geliştirilmesi de rehabilitasyonun önemli bir parçasıdır.

Ancak eklem içinde büyük osteokondral parça veya farklı cerrahi gerektiren ek yaralanmalar varsa yaklaşım değişebilir.

Patellar instabilitede fizik tedavi neden önemlidir?

Patellanın stabilitesi yalnızca bağlar ve kemik yapı tarafından sağlanmaz.

Kalça, uyluk ve gövde kaslarının kontrolü de dizin hareket sırasında doğru pozisyonda kalmasına katkıda bulunur.

Rehabilitasyonda quadriceps kasının güçlendirilmesi, kalça abdüktör ve dış rotator kaslarının çalıştırılması ve denge egzersizleri uygulanabilir.

Dizin içe doğru kontrolsüz çökmesini azaltmaya yönelik hareket eğitimi özellikle sporcular açısından önemlidir.

Egzersiz programı hastanın ağrısı ve instabilite düzeyine göre kişiselleştirilmelidir.

Patella çıkığında ne zaman ameliyat düşünülür?

Tekrarlayan çıkıklar veya günlük yaşamda belirgin patellar instabilite cerrahi tedavinin değerlendirildiği temel durumlardır.

İlk çıkık sırasında büyük ve yer değiştirmiş osteokondral kırık bulunması da ameliyat gerektirebilir.

Cerrahi plan yalnızca “patella çıkıyor” şeklinde oluşturulmaz.

MPFL durumu, troklear displazi, patella yüksekliği, TT-TG mesafesi ve alt ekstremitenin rotasyonel yapısı birlikte değerlendirilir.

Bu nedenle farklı hastalarda farklı cerrahi yöntemlere ihtiyaç duyulabilir.

MPFL rekonstrüksiyonu nedir?

MPFL rekonstrüksiyonu, yetersiz hale gelen medial patellofemoral bağın tendon grefti kullanılarak yeniden oluşturulmasıdır.

Greft patella ve femur üzerinde anatomik bağlantı noktalarına sabitlenir.

Amaç patellanın dışa doğru kontrolsüz hareketini sınırlandırmaktır.

Belirgin kemiksel deformitesi olmayan ve temel problemi MPFL yetmezliği olan bazı hastalarda tek başına uygulanabilir.

Ancak ciddi troklear displazi, patella alta veya belirgin dizilim bozukluğu varsa yalnızca MPFL rekonstrüksiyonu yeterli olmayabilir.

Tibial tüberkül osteotomisi nedir?

Tibial tüberkül, patellar tendonun tibia üzerindeki yapışma bölgesidir.

Bazı hastalarda bu bölgenin konumu patellayı dışa doğru çeken kuvveti artırabilir veya patella yüksekliğiyle ilişkili sorun oluşturabilir.

Tibial tüberkül osteotomisinde bu kemik bölgesi kontrollü şekilde kesilerek daha uygun pozisyona taşınır ve vidalarla sabitlenir.

Amaç patellanın hareket yolunu ve ekleme binen kuvvetleri düzenlemektir.

Bu işlem her patella çıkığında uygulanmaz; belirli anatomik ölçümlere sahip hastalarda değerlendirilir.

Trochleoplasti nedir?

Trochleoplasti, ileri troklear displazi bulunan seçilmiş hastalarda troklear oluğun şeklinin cerrahi olarak yeniden düzenlenmesidir.

Amaç patellanın femur üzerinde daha güvenli bir oluk içerisinde hareket etmesini sağlamaktır.

Daha kapsamlı bir cerrahi işlem olduğu için yalnızca belirli hastalarda değerlendirilir.

Her tekrarlayan patella çıkığında trochleoplasti yapılmaz.

Cerrahi karar hastanın yaşına, kıkırdak yapısına ve displazinin derecesine göre verilir.

Ameliyat sonrası rehabilitasyon nasıl ilerler?

Rehabilitasyon uygulanan cerrahi yönteme göre değişir.

Sadece MPFL rekonstrüksiyonu yapılan hasta ile tibial tüberkül osteotomisi eklenen hastanın yük verme programı aynı olmayabilir.

İlk dönemde dizlik ve koltuk değneği kullanılması gerekebilir.

Diz hareket açıklığı kontrollü şekilde artırılır.

Quadriceps aktivasyonu ve kas kuvvetlendirme çalışmaları kademeli olarak başlanır.

Koşu, sıçrama ve yön değiştirme egzersizleri daha ileri rehabilitasyon aşamalarında uygulanır.

Spora dönüş için yalnızca geçen süre değil, diz stabilitesi ve fonksiyonel testler dikkate alınmalıdır.

Patella tekrar çıkabilir mi?

Evet.

İlk çıkık sonrasında özellikle anatomik risk faktörleri bulunan genç hastalarda tekrar çıkık gelişebilir.

Tekrarlayan çıkıklar kıkırdak hasarı ve hastanın spora güvenle dönmesi açısından sorun oluşturabilir.

Cerrahi tedavi sonrasında da yeniden instabilite riski tamamen sıfırlanmaz.

Doğru cerrahi yöntemin seçilmesi ve uygun rehabilitasyon tekrar riskini azaltmak açısından önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Patella çıkığı acil midir?
Patella halen çıkık pozisyondaysa değerlendirilerek yerine yerleştirilmesi gerekir. Ayakta dolaşım veya his problemi, ciddi travma ya da açık yara varsa acil değerlendirme daha da önemlidir.

Patella çıkığı kendiliğinden yerine gelir mi?
Bazı çıkıklar kendiliğinden yerine dönebilir. Ancak kıkırdak, kemik veya bağ yaralanmaları bulunabileceği için ortopedik değerlendirme yine de gerekebilir.

İlk patella çıkığında ameliyat gerekir mi?
Her zaman gerekmez. Büyük osteokondral yaralanma gibi özel durumlar yoksa birçok ilk çıkık ameliyatsız tedavi edilebilir.

Patella çıkığı tekrarlar mı?
Tekrarlama riski özellikle genç yaş, troklear displazi, patella alta ve diğer anatomik risk faktörleri bulunan hastalarda daha yüksek olabilir.

Patella çıkığından sonra yürünebilir mi?
Patella yerine oturduktan sonra yaralanmanın durumuna göre kontrollü yük vermeye izin verilebilir. Dizlik veya koltuk değneği kullanımı gerekebilir.

Patella çıkığından sonra spor yapılabilir mi?
Uygun rehabilitasyon sonrasında spora dönüş mümkün olabilir. Kas gücü, diz kontrolü ve instabilite bulunmaması değerlendirilmelidir.

MPFL ameliyatı patella çıkığını tamamen engeller mi?
MPFL rekonstrüksiyonu uygun hastalarda stabiliteyi artırabilir ancak hiçbir cerrahi yöntemde tekrar çıkık riskinin tamamen ortadan kalkacağı garanti edilemez.

Patella çıkığı ve patellar instabilitede tedavinin amacı yalnızca diz kapağının tekrar yerine oturmasını sağlamak değildir. Tekrarlayan instabiliteye yol açan bağ ve kemiksel faktörlerin belirlenmesi, eklem kıkırdağının korunması ve hastanın günlük yaşam ile spor aktivitelerinde güvenli diz fonksiyonuna kavuşması temel hedeflerdir. İlk çıkık ile tekrarlayan patellar instabilite birbirinden farklı değerlendirilmelidir ve tedavi planı hastanın anatomik özellikleri ile fonksiyonel beklentilerine göre kişiye özel olarak oluşturulmalıdır.